Zamek rycerski na stromym, z trzech stron otoczonym bagnami ostańcu wapiennym powstał w XIV w. (należał wtedy do nieślubnego syna Kazimierza Wielkiego) i był częścią systemu obronnego na pograniczu ze Śląskiem. Zbudowany został prawdopodobnie przez przedstawicieli rodu rycerskiego pieczętującego się herbem Topór. Pierwsze wzmianki o zamku w Bydlinie pochodzą z 1398 r., kiedy to znajdował się on prawdopodobnie wraz z wsią w posiadaniu rycerzy Niemierzy i Pełki.

 

 

Pierwotnie fortyfikacja składała się prawdopodobnie z prostokątnego budynku mieszkalnego o wymiarach ok.11 x 24m i grubości ścian ok. 2,3 m, muru obronnego i wieży bramnej usytuowanej w północno-wschodniej partii założenia obronnego. Północno-zachodnia ściana kamienicy zamkowej, zbudowana na bardzo spadzistym zboczu, została wzmocniona dwoma przyporami. Do budowy zamku wykorzystywano łamany kamień wapienny pochodzący z miejscowych złóż, a w późniejszych okresach użytkowania także cegłę.

 

 

Badania archeologiczne wykazały, że na zewnątrz założenia obronnego od stron wsch., zach. i pd. wykonano (częściowo wykuto w skale) rów, wokół którego przebiegał jeszcze kamienno-ziemny wał bez konstrukcji dodatkowej. Od północy zamek chroniła stroma skarpa i rozległe podmokłe tereny (bagna). Otoczenie zamku murem obwodowym przed budynkiem mieszkalno-obronnym utworzyło niewielki, półkolisty dziedziniec.

Sama kamienica zamkowa, która jako ruina ocalała do dziś, liczyła co najmniej trzy kondygnacje. Parter spełniał funkcję piwnicy z dwoma obecnie istniejącymi (jedno odkryto w trakcie badań w 1989 r.) niewielkimi okienkami od strony dziedzińca, nie mające połączenia z jego poziomem.

Piętro było podzielone na co najmniej dwa pomieszczenia, do których wchodziło się z drewnianego ganku. W ścianie północnej znajdowało się wąskie okienko strzelnicze, będące być może pozostałością jakiegoś urządzenia toaletowego. Drugie piętro nie zachowało się.

 

 

Prawdopodobnie na początku XVI w. zrujnowany już zameczek został przebudowany przez ród Bonerów na świątynię katolicką. Bydlin był królewszczyzną, często jednak zastawiano go możnowładcom. W dobie reformacji ówcześnie władający posiadłością Jan Firlej zamienił kościół na zbór ariański (ok. 1570 r.). Jednak już w 1594 r. jego syn, Mikołaj, oddał obiekt kościołowi katolickiemu, przeprowadził renowację i nadał świątyni nazwę Świętego Krzyża.

 

 

W czasie przebudowy zamku na kościół zamurowano pierwotne otwory okienne i drzwiowe oraz wydzielono w budowli głównej trzy pomieszczenia. W przybliżeniu w połowie długości wzniesiono ścianę tęczową, wydzielając prezbiterium i nawę. W trakcie badań archeologicznych odkryto fragment posadzki kamiennej. Od zachodu nawę ograniczono murem tworząc niewielkie wąskie pomieszczenie (być może była to kruchta lub zakrystia). Wybito nowy otwór drzwiowy na poziomie dziedzińca oraz trzy nowe okna od strony dziedzińca.

 

 

W XVII w. budowla została spalona przez Szwedów i nigdy już nie odzyskała dawnej świetności. Odbudowana 80 lat później, w ciągu burzliwego XVIII w. była wielokrotnie dewastowana, wskutek czego uległ zatarciu pierwotny układ fortyfikacji obronnej. Opuszczony ostatecznie pod koniec XVIII w. kościół popadał stopniowo w ruinę.

 

 

W 1988 r. wykonana została rekonstrukcja, rok później przeprowadzono badania archeologiczne, które potwierdziły status fortyfikacji bydlińskiej jako zamku obronnego. W okolicach murów obronnych archeolodzy znaleźli m.in. denara Ludwika Węgierskiego, solidy (monety) Zygmunta III i Jana Kazimierza, znaczną ilość ceramiki naczyniowej, kafle miskowe i garnkowe oraz piecowe z motywami heraldycznymi i figuralnymi (najstarsze z przełomu XV i XVI w.), orzech kuszy. Odkryli również kryptę grobową, w znacznej części zniszczoną i wyszabrowaną, z dwoma pojedynczymi grobami.