Pierwsze wzmianki o zamku (castrum) w Bydlinie pochodzą z lat 1398, 1400 i 1403. Badania archeologiczne pozwoliły stwierdzić jednoznacznie, iż budowla wzniesiona na wzgórzu św. Krzyża była zamkiem rycerskim. Zamek bydliński, podobnie jak inne warownie jurajskie (np. na Podzamczu k. Ogrodzieńca) powstał na skalnym ostańcu. Nie znaleziono tam śladów wcześniejszego osadnictwa, poprzedzającego powstanie murów zamkowych, choć sama budowa zamku miała kilka etapów. Pierwszą budowlą była kamienica, do której dostawiono część muru obronnego. Kamienica zamkowa miała prawdopodobnie trzy kondygnacje (z piwnicą na parterze) i kryta była drewnem. Następnie wzniesiono wieżę bramną i resztę muru. U jego podnóża wykopano (a częściowo wykuto w skale) rów, na zewnątrz którego przebiegał kamienno-ziemny wał.

 

Ze źródeł pisanych wynika, że ruiny zamku przebudowano ok. 1600 roku na kościół. Dokonali tego właściciele Bydlina, Bonerowie – ród, mający w posiadaniu m.in. zamek pod Ogrodzieńcem. Budowlę pozbawiono muru obronnego i wieży bramnej, dokonano także nowego podziału wnętrza, tak by dostosować je do pełnienia funkcji świątyni. Niektóre źródła podają, iż obiekt, początkowo kościół katolicki, został zamieniony ok. 1570 roku na zbór ariański przez Jana Firleja, zwolennika reformacji (Firlejowie byli nowymi właścicielami zamku w Bydlinie). Obiekt kościołowi katolickiemu przywrócił Mikołaj Firlej, syn Jana.

 

Zamek i jego otoczenie były miejscem ciekawych odkryć archeologicznych. Znaleziono tu m.in. monety – denar Ludwika Węgierskiego z mennicy krakowskiej, datowany na ok. 1370 rok, a także solidy Zygmunta III z menicy z Rydze oraz solid Jana Kazimierza. Wśród znalezisk były też znaczne ilości ceramiki – naczyń i kafli piecowych ze zdobieniami heraldycznymi (elementy stylistyczne kafli wskazują na ich pochodzenie z końca XV i początku XVI wieku).

 

Wzgórze św. Krzyża do dziś pocięte jest okopami - to ślady bitwy, jaką w 1914 roku stoczyły z wojskami rosyjskimi dwa bataliony I pułku Legionów Józefa Piłsudskiego, walczący wtedy u boku Austriaków.

 

Rafał Jaworski